محسن اسماعيلي در درس شرح و تفسير نهج‌البلاغه مطرح كرد:

چرا مسلمانان به سكونت در «شهرهای بزرگ» توصيه شده‌اند؟ / امر به معروف و نهي از منكر «فضولي» و «دشمني» نيست/ اختلاف موجب سستي و از بين رفتن اقتدار مسلمانان مي‌شود

دكتر محسن اسماعيلي در هشتادوهشتمين جلسه شرح و تفسير نهج‌البلاغه در مجموعه فرهنگي سرچشمه، با اشاره به سفارش اميرالمومنين (ع) به حارث همدانی درباره بايسته‌هاي انتخاب محل زندگي، گفت: امير مومنان وقتي در زمينه انتخاب محله زندگي، سفارش به پرس‌وجو درباره همسايه‌ها مي‌كنند، به دلیل تأثير افراد همجوار و معاشر بر روي همديگر است؛ تاثيرپذيري و تاثيرگذاري، ارادي نيست و خواه ناخواه اتفاق مي‌افتد.

اين استاد حوزه و دانشگاه، روايتي از امام علي(ع) كه مي‌فرمايند «مهمتر از سفر، همسفر است» يا «مهمتر از منزل، هم محلي‌ها هستند» را يادآور شد و افزود: اميرالمومنين مي‌فرمايند: «وقتي با كسي رفت‌وآمد مي‌كنيد مثل اين است كه از كنار مكاني عبور مي‌كنيد كه بوي خوش دارد يا بوي بد؛ خواه ناخواه بوي آن فضا بر شما تاثير مي‌گذارد». همچنين در روايتي آمده است كه «طبع انسان، اخلاق رفيقش را سرقت مي‌كند».

وي با اشاره به پرسش فردي از رسول اكرم(ص) درباره اينكه بهتر است در كدام محله از شهر نسبت به خريد خانه اقدام كند، گفت: پيامبر اعظم به اين سوال‌كننده فرمودند: «الجارُ ثُمَّ الدّارُ» يعني هم محلی ها مهمترند، ببينيد همسايه‌تان چه كساني هستند.

دكتر اسماعيلي در ادامه افزود: حضرت علي(ع) فرموده‌اند ساكن «امصار عظام» (شهرهاي بزرگ) شويد. اين توصيه ناظر بر تاثيرگذاري است كه انسان‌ها روي یکدیگر دارند و حضرت امير(ع) در تبيين علت اين توصيه مهم متذكر شده‌اند «فَإِنَّهَا جِمَاعُ اَلْمُسْلِمِينَ» يعني شهرهاي بزرگ را براي زندگي انتخاب كنيد چون شهرهاي بزرگ محل تجمع مسلمانان هستند؛ به عبارتي تاكيد بر اين است كه خود را به درياي جمعيت مسلمانان وصل كنيد.

اسماعيلي خاطرنشان كرد: وقتي انسان در محيطي قرار مي‌گيرد كه مسلمانان در آن اجتماع دارند، خود به خود يك نوع خودكنترلي براي او بوجود مي‌آيد؛ در حالي كه اگر سكونت انسان در شهر يا كشوري باشد كه مسلمانان جمعيت غالب ندارند، آدم‌هاي معمولي تقيدهاي لازم را در آنجا احساس نمي‌كنند. از اين رو اميرالمومنين(ع) مي‌فرمايند «محله‌اي را براي زندگي انتخاب كن كه متدين‌تر و متخلق‌تر باشند» كه در اين صورت هم خود انسان خودش را كنترل مي‌كند و هم نوعي نظارت اجتماعي بر او ايجاد مي‌شود.

عضو مجلس خبرگان رهبري با تاكيد بر اين اينكه مسلمان نسبت به مسلمان ديگر فضول نيست اما مسئول است، گفت: همسايه مسلمان در زندگي همسايه مسلمان خود سرك نمي‌كشد چون حرام است؛ اما اگر متوجه انحراف فكري و عقيدتي يا عمل زشتي از سوي همسايه يا همشهري خود شود، بي‌تفاوت نمي‌ماند و احساس مسئوليت مي‌كند، چون دوستش دارد.

وي با اشاره به آيه 71 سوره توبه كه مي‌فرمايد «وَالمُؤمِنونَ وَالمُؤمِناتُ بَعضُهُم أَولِياءُ بَعضٍ ۚ يَأمُرونَ بِالمَعروفِ وَيَنهَونَ عَنِ المُنكَرِ وَيُقيمونَ الصَّلاةَ وَيُؤتونَ الزَّكاةَ وَيُطيعونَ اللَّهَ وَرَسولَهُ ۚ أُولٰئِكَ سَيَرحَمُهُمُ اللَّهُ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَزيزٌ حَكيمٌ»، گفت: مردان و زنان مومن به همديگر علاقه دارند و نسبت به سرنوشت همديگر حساس هستند. از اين رو امر به معروف و نهي از منكر مي‌كنند. بنابراين امر به معروف و نهي از منكر، به منزله دشمني و فضولي نيست بلكه از سر برادري، دلسوزي و مسئوليت‌پذيري است. در ادامه اين آيه متذكر شده كه مومنان وقتي با هم جمع مي‌شوند، هم افزايي مي‌كنند و نماز باشكوه بين آنها برقرار مي‌شود و زكات مي‌دهند.

اين استاد دانشگاه، آيات و روايات ذكر شده در اين جلسه درس نهج‌البلاغه را ناظر بر سود همزيستي مومنان با يكديگر دانست و افزود: هر چه جمعيت مومن شهر بيشتر باشد، دلسوزی مومنان هم بيشتر مي‌شود. امام صادق(ع) مي‌فرمايند «هر كسي به اندازه يك وجب از جامعه مسلمانان فاصله گرفت مانند اين است كه نشانه اسلام را از گردن خود باز كرده و كنار گذاشته است».

شاگرد برجسته مرحوم آيت‌الله حاج آقا مجتبي تهراني در ادامه به فرمايشاتي از اين استاد فقيد اشاره كرد كه مي‌گفتند: «عجيب است بعضي افراد تا ذره ای زندگي‌شان تغيير مي‌كند، مي‌خواهند براي زندگي به كشوري بروند كه مسلمان كمتري در آنجا زندگي مي‌كند! روي همه چيز در آن كشورها حساب باز مي‌كنند جز اينكه به اين فكر كنند كه براي دين خود و خانواده‌شان چه اتفاقي مي‌افتد».

اسماعيلي با يادآوري فتواي فقهاي متقدم و متأخر مبني بر «حرام بودن اينكه كسي محل زندگي‌اش را در جايي انتخاب كند كه بر روي دينش اثر منفي مي‌گذارد»، گفت: مومن بايد در جايي سكونت پيدا كند كه دينش حفظ شود مگر استثنائي وجود داشته باشد يا نتواند. البته اين مسئله براي افراد خاص، طور ديگري است.

چه اينكه فردي به نام «حمّاد» كه به كشورهاي مشرك رفت‌وآمد داشت، نزد امام صادق(ع) رفت و با حضرت مطرح كرد كه «بعضي به من مي‌گويند كه چون به بلاد كفر مي‌روي، اگر مرگت در اين كشورها رخ دهد، با همان كافران محشور مي‌شوي. آيا اين درست است؟» امام صادق(ع) پرسيدند: «آنجا كه هستي توان حفظ دين خود را داري؟ آيا مي‌تواني مردم را به دين اسلام دعوت كني و تاثير بگذاري؟» حمّاد پاسخ مثبت داد و با سوال ديگر امام(ع) روبرو شد، مبني بر اينكه «وقتي به شهر خود برمي‌گردي آيا مردم شهر را به دين تبليغ مي‌كني؟»؛ حمّاد پاسخ داد كه در شهر خود امکان اين كار ندارد. امام صادق(ع) به او فرمودند: «برو همان جا كه اگر آنجا بميري، به تنهايي يك امت محسوب مي‌شوي».

عضو حقوقدان شوراي نگهبان در بخش دیگر سخنانش به توصيه بزرگان دين به مسلمانان مبني بر «وحدت» اشاره كرد و گفت: اگر مسلمانان با يكديگر اختلاف پيدا كنند و جدايي در جامعه اسلامي بوجود آيد، فشل و سست شده و ابهت و اقتدارشان از بين مي‌رود و ديگر تاثيرگذاري نخواهند داشت. از همين رو است كه اميرالمومنين(ع) در مقابل فتنه طلحه و زبير مي‌فرمايند اين وضعيت را تا موقعي تحمل مي‌كنم كه به وحدت جامعه و حقوق عمومی آسیب نرسانند. اما اگر بخواهند نظم اجتماعي را به هم بريزند و مسلمانان را متفرق كنند، ديگر جاي صبر نيست.