تاریخ انتشار: یکشنبه ۲۳ تیر ۹۲ ساعت ۱۲:۱۹
اشتراک

نگاهی به ماده 19 و فعالیت های پیرامون آن

خبر؛ به مثابه حق مردم و خبرنگاران

روز خبرنگار مثل هرسال به تعریف و تمجید، تکرار وعده ها و اعلام حمایت از حقوق خبرنگاران گذشت. البته باز هم طبق معمول این «حقوق» به حقوق مادی، نظیر کاهش سن بازنشستگی، لزوم سخت و زیان آور شناخته شدن این شغل ترجمه شد. وعده پس گرفتن شکایت ها هم از دیگر کارهای جالب سال های اخیر است. اما کسی از اصلی ترین و حیاتی ترین حقوق حرفه ای خبرنگاران، یعنی حق دسترسی آسان و سریع به اخبار و اطلاعات سخن نگفت.
نویسنده این مقاله کوشیده است نگاهی دیگر به این حقوق هم داشته باشد.

روز خبرنگار مثل هرسال به تعریف و تمجید، تکرار وعده ها و اعلام حمایت از حقوق خبرنگاران گذشت. البته باز هم طبق معمول این «حقوق» به حقوق مادی، نظیر کاهش سن بازنشستگی، لزوم سخت و زیان آور شناخته شدن این شغل ترجمه شد. وعده پس گرفتن شکایت ها هم از دیگر کارهای جالب سال های اخیر است. اما کسی از اصلی ترین و حیاتی ترین حقوق حرفه ای خبرنگاران، یعنی حق دسترسی آسان و سریع به اخبار و اطلاعات سخن نگفت.
نویسنده این مقاله کوشیده است نگاهی دیگر به این حقوق هم داشته باشد.
حق دسترسی به اطلاعات و گردش آزاد اخبار به عنوان یکی از حقوق بنیادین بشری و شهروندی از اصول پذیرفته شده جهان امروز است. دیگر کسی تردید ندارد که به دلایل مختلف دسترسی مردم به اطلاعات و آگاه بودن آنان از اخبار پیرامونی خود، از جمله حقوقی است که تامین آن وظیفه و نیز در نهایت به سود دولت‌ها است..

حق خبر در اعلامیه های جهانی

اسناد معتبر بین‌المللی نیز به هرگونه بحثی در این زمینه پایان داده و از نظر حقوقی آن را مستند ساخته‌اند برای مثال ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر (مصوب دهم دسامبر ۱۹۴۸) به صراحت چنین بیان کرده است: «هرکس حق آزادی عقیده و بیان دارد و حق مزبور شامل آن است که از داشتن عقاید خود بیم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار و در اخذ و انتشار آن به تمام وسایل ممکن و بدون ملاحظات مرزی آزاد باشد.» پیش از آن هم قطعنامه شماره ۵۹ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۶ تصریح کرده بود که «آزادی اطلاعات یک حق بنیادین بشر و … سنگ بنای تمام آزادی‌هایی است که سازمان ملل خود را وقف آن کرده است.» ماده ۱۹ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی هم یکی دیگر از دهها سندی است که بر این حق تصریح و تاکید کرده اند.

حق خبر در قوانین ملی

به دلیل وضوح مبانی حقوقی این بحث و مهم‌تر از آن برای تضمین اجرا و تحقق اهداف و فواید آن سال‌ها است که کشورهای مختلف تلاش کرده‌اند تا این حق را علاوه بر تصریح در قانون اساسی خود، به صورت قانونی مستقل و شفاف تدوین نمایند. مجامع بین المللی تلاش می کنند تا با تشویق کشورها برای تصویب این قانون راه را برای تحقق آن هموارتر سازند. آنان معتقدند ذکر حق دسترسی به اخبار و اطلاعات در قانون اساسی و حتی در قوانین عادی، اما پراکنده، کفایت نمی کند و باید قانونی منسجم به طور خاص برای آن به تصویب برسد تا تکیه و مطالبه آن آسان تر گردد. در اثر این رویه و بنابر برخی گزارش‌ها، هم ‌اکنون بیش از پنجاه کشور چنین قانونی را به تصویب رسانده و بیش از سی کشور نیز در حال طی مراحل قانونی برای تصویب آن هستند.

قانون آزادی اطلاعات درایران

در کشور ما نیز در اواخر دولت هشتم و پس از مطالعات مقدماتی، پیش نویس قانون آزادی اطلاعات تهیه و به عنوان لایحه تقدیم مجلس شورای اسلامی گردید. آن لایحه پس از دوبار رفت و برگشت میان مجلس و شورای نگهبان به مجمع تشخیص مصلحت ارجاع گردید و در نهایت تحت عنوان «قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات» مشتمل بر ۲۳ ماده و هفت تبصره، در تاریخ۳۱/۵/۱۳۸۸از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام با الحاق یک تبصره ذیل ماده ۱۰ به تصویب رسید. با کمال تاسف قانونی که با این زحمت تصویب شده، چنان مغفول است که حتی بسیاری از اصحاب خبر و رسانه هم از آن بی خبرند، چه رسد به مفاد آن! نشانه اش اینکه هیچ کس سراغی از اجرای آن نمی گیرد. ماده ۲۳ مصوبه مذکور به روشنی مقرر کرده است که: «آیین‌نامه اجرایی این قانون حداکثر ظرف سه ماه از تاریخ تصویب، توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و با همکاری دستگاه‌های ذیربط تهیه و به تصویب هیات وزیران خواهد رسید» و اینک با گذشت بیش از یک سال این کار صورت نگرفته است.

آشنایی با گروه (نهاد) ۱۹

افزون بر اقدامات تقنینی در سطح ملی، اقدامات فراوانی هم در سطح بین المللی در این زمینه صورت می گیرد که آشنایی با آنها می تواند مفید باشد؛ گر چه ماهیت وابسته، اما پنهان برخی نهادهای فعال در این حوزه و نیز استفاده های ابزاری و چند گانه از این نهادها و اصل ماده ۱۹ بسیاری از مردم جهان را نسبت به آنها بدگمان و دلسرد کرده است. به هر حال یکی از این نهادها، گروه (نهاد) ۱۹ است که به عنوان یک نمونه و مقدمه ای برای پیشنهاد آخر با آن، آنگونه که خود را معرفی کرده اند، آشنا می شویم.

این گروه خود را چنین معرفی می کند: «گروه ۱۹، پیشگام حقوق بشر، دفاع و ترویج آزادی بیان و آزادی اطلاعات در سراسر جهان است. سانسور می‌کشد، می میراند و سرکوب می کند. سرکوب، دسترسی مردم به اطلاعات ضروری برای زندگیشان را از آنها مضایقه می کند. گروه ۱۹ در سال ۱۹۸۷ تاسیس شد. ماده ۱۹ تلاشی است برای محو همه انواع سانسور، دفاع از منتقدانی که به دلیل سخن باز داشت شده اند و مبارزه در برابر قوانین و روش هایی است که ساکت می کنند.

اهداف گروه (نهاد) ۱۹

در سایت اطلاع رسانی این گروه، که نام خود را از ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر گرفته، اهداف آنان به شرح زیر اعلام شده است:

«گروه ۱۹ نظارت ها، تحقیقات، انتشارات، لابی ها، مبارزات، تعیین استانداردها و دادخواهی ها به سوی آزادی بیان است در هر جا که آن را تهدید می کند.

– ما متخصصین را در معیارهای بین المللی حقوق بشر آماده می کنیم و برای مصوبه ای که از حق بیان و حق اطلاع در کشورهایی که در آنها در گیری، جنگ و نسل کشی و سرکوب پدیدار می شود، حمایت می کنیم.

– ما برای حفاظت از تکثیر رسانه ها، استقلال و تنوع مشاهدات مبارزه می کنیم.

– ما حق اطلاع از جوامع فقیر را ترویج می کنیم و برای اجرای قانون آزادی اطلاعات برای اطمینان از شفافیت و تقویت مشارکت شهروندان حمایت می کنیم.

– ما قهرمان آزادی بیان، از جمله آزادی اطلاعات ، به عنوان یک حق اساسی هستیم که همچنان برای حفاظت از حقوق دیگر مرکزیت دارد. آزادی بیان به مردم اجازه می دهد که حق استفاده از بهداشت ، محیط زیست پاک، حافظه و عدالت را مطالبه کنند. این ،سازوکار پاسخگو نگهداشتن دولت در برابر وعده ها ، تعهدات و اقداماتش را تقویت می کند. این بررسی های خارجی زمینه پاسخگویی حکومت ها را فراهم می کند و در نتیجه از رشد فساد که در پنهانکاری و محیط های بسته بوجود آمده است جلوگیری می کند.

– در حال حاضر ما با بیش از ۸۰ نهاد در سراسر جهان که در زمینه هایی همچون حقوق بشر، آزادی اطلاعات، دموکراتیزه کردن، رسانه، زنان، بهداشت و محیط زیست فعالند، کار می کنیم.»

ماهیت گروه (نهاد) ۱۹

بنابر آنچه در سایت مزبور آمده است: «گروه ۱۹ یک موسسه خیریه ثبت شده بریتانیایی (به شماره ۳۲۷۴۱) با دفتر مرکزی در لندن و دفاتر دیگر در سنگال، بنگلادش، مکزیک و برزیل می باشد. این یک هیئت بین المللی شامل مبارزان برجسته حقوق بشر، روزنامه نگاران و وکلا از تمام مناطق جهان می باشد. ما بوسیله کمک افراد، سازمانها و دولتها در سراسر جهان حمایت می شویم، کسانی که سهمی در تامین آزادی بیان دارند».

اقدامات گروه (نهاد) ۱۹

این گروه تحت عنوان «کار ما» اعلام کرده است که «گروه ۱۹ یک سازمان حقوق بشری با اهداف خاص است و متمرکز بر دفاع و ترویج آزادی بیان و اطلاعات در سراسر جهان است.

ما باور داریم که همه مردم حق آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات را دارند و این است لذت کامل از این حق، که بیشترین نیروی قوی برای دست یافتن به آزادیهای فردی، تقویت دموکراسی، جلوگیری از سرکوب، درگیری، جنگ و نسل کشی است.

– برای اینکه آزادی بیان یک واقعیت در سرتا سر جهان شود ما کارهایی به شرح زیر انجام می دهیم:

۱- همکاری و مشارکت
گروه ۱۹ در سرتاسر جهان از طریق همکاری با ۵۲ سازمان ملی در بیش از ۳۰ کشور در سرتاسر اروپا، آفریقا، آسیا، آمریکای لاتین و خاورمیانه کار می کند که منجر به تغییر سازمانی، فرهنگی و قانونی می شود.

۲- نظارت و تحقیقات

گروه ۱۹ بر تهدید آزادی بیان در مناطق مختلف جهان، همچنین روندهای ملی و جهانی و توسعه راهبردهای طولانی مدت به آدرس آنها نظارت می کند.

۳- حمایت ها و مبارزات

گروه ۱۹ از اجرای استاندارد های آزادی بیان ملی و جهانی حمایت می کند. گروه ۱۹ بوسیله همکاران ملی خودش اجرای موفقیت آمیز دسترسی به مبارزات اطلاعات، رشد آگاهی های عمومی در مورد آزادی بیان، حمایت از افراد خاص، از جمله کسانی که حقوقشان نقض شده را دارد.

۴- استانداردسازی

گروه ۱۹ استانداردهای حقوقی را تولید می کند و رسانه ها، رادیو تلویزیون عمومی، آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات و ترویج این استانداردها را با کمک سازمانهای بین دولتی، بین المللی و منطقه ای تقویت می کند.

۵- توسعه حقوقی

گروه ۱۹ تجزیه و تحلیل های حقوقی و الگوهای قوانین ملی از جمله قوانین رسانه ها را تولید می کند. ما مدل پیش نویس قوانین برای کمک به سازمانهای جامعه مدنی و دولت ها رابه منظور توسعه استانداردهای ملی حفاظت، طراحی کردیم و از تغییرات حقوقی و قانونی حمایت می کنیم.

۶- دادخواهی

گروه ۱۹ طرح دعوای قضایی در دادگاههای بین المللی و داخلی را از جانب افراد یا گروههایی که حقوق آنها نقض شده است، متعهد می شود. مطالب و مقاله های ما در مورداحکام دادگاهها از اتریش تازیمبابوه نقل شده است.

۷- ظرفیت سازی

گروه ۱۹ آموزشهای حقوقی و تخصصی برای فعالان کشورها، شامل سازمانهای غیر دولتی ، قضات و وکلا، روزنامه نگاران، صاحبان رسانه ها ، مقامات دولتی و اعضای پارلمان ها را فراهم می کند. ما برنامه های آموزش مربی، حمایت از ایجاد شبکه های مبارزات ملی یا منطقه ای و تقویت روابط متقابل بخشی و ابتکارات در میان سازمانهای غیر دولتی و دولتها را اجرا می کنیم.

۸- لابی گری

گروه ۱۹ با دولتهای ملی، افراد بین المللی و منطقه ای برای همسوسازی قوانین ملی با بهترین استاندارهای بین المللی و از جانب افراد و گروههایی که برای بیان مشاهداتشان مورد آزار و اذیت قرار می گیرند، مذاکره و گفتگو می‌کند.

۹- مرز اتصال تحقیقات و توسعه خط مشی

گروه ۱۹ یک پیشرو در اعمال تجزیه و تحلیل گفتمان آزاد برای همه جنبه های زندگی ماست. برای مثال این سازمان یکی از اولین ها برای اتصال آزادی بیان با توسعه ،سانسور با حقوق محیط زیست، دسترسی به اطلاعات با اعمال حقوق تکثیر (تجدید چاپ) بود. کار پیشگامان ما همچنین شامل تحلیل نقش رسانه های تلویزیونی در نسل کشی رواندا و رسانه ها در درگیریهای یوگسلاوی سابق است.»

انتشارات گروه (نهاد) ۱۹

این گروه «بین سالهای ۱۹۸۷ تا امروز بیش از ۱۹۰۰ سند، گزارش و تجزیه و تحلیل منتشر کرده است. دامنه انتشارات از انتشار اخبار فوری تا تجزیه و تحلیلهای دقیق حقوقی می باشد، و می تواند در زیر مجموعه بخشهای زیر یافت شود:

– انتشارات سازمان یافته با توجه به موضوع: آزادی اطلاعات، بیان تنفر، رسانه ها، بدگویی، تبعیض، برنامه های امنیتی، در گیریهای مسلحانه و سانسور.

– انتشارات سازمان یافته با توجه به نوع قانون: مداخلات دادگاه، تجزیه و تحلیل حقوقی، تعیین استاندارد، راهنمای آزادی بیان و توافقات بین دولتی.

– انتشارات سازمان یافته با توجه به منطقه: آفریقا، آسیا، اروپا، آمریکای لاتین، خاورمیانه و آفریقای شمالی…»

وابستگی ها و برخوردهای ابزاری

نکته تاسف انگیز در ارتباط با نهادهایی مانند گروه ۱۹ آن است که به رغم ادعای استقلال، عمدتاً دارای وابستگی های پنهان به قدرت های جهانی هستند و به همین دلیل در مواقع حساس به صورت ابزاری بکار گرفته می شوند. این واقعیت موجب بدبینی و عدم اعتماد افکار عمومی به آنها شده و در نهایت به اصل آزادی اطلاعات و اخبار آسیب می رساند. سکوت و حتی گاهی حمایت علنی از توهین به مقدسات اسلامی، مانند آنچه در جریان انتشار کاریکاتورهای موهون در هلند اتفاق افتاد نمونه ای از همین رفتار است. گروه ۱۹ نیز خالی از چنین خطاهای نابخشودنی نیست؛ «برای مثال گروه ۱۹ از مبارزات جهانی در دفاع از سلمان رشدی حمایت می کند». این در حالی است که انتشار خبر برگزاری مسابقه کاریکاتور درباره هولوکاست آنان را به مواضعی بسیار تند و نامعقول کشاند. برای همین است که بارها پیشنهاد کرده ام تا با تشکیل نهادها و گروههای مشابه، خصوصاً با مشارکت دیگر کشورهای مسلمان و بالاخص از طریق سازمان کنفرانس اسلامی، باید از ادامه سوء استفاده از مفاهیم قابل قبول، نظیر آزادی اطلاعات و اخبار، جلوگیری شود. در مقاله دیگری به نگاه مثبت اسلام به این موضوع اشاره کرده ام.


دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*