تاریخ انتشار: شنبه ۰۱ اسفند ۹۴ ساعت ۱۶:۴۲
اشتراک

کارکردهای ماهواره وجنبه های حقوقی آن(طرحی برای حقوق ماهواره)

ماهواره؛ بیم ها و امید ها

پرتاب نخستین ماهواره به فضا شادی ها ونگرانی های همزمانی را در بشر موجب شد ؛ شادی از این بابت که آرزوی دیرین انسان برای دستیابی به آسمان پر رمز و راز، جامه عمل و تحقق می پوشید و دروازه های دنیایی شگفت و بس پهناور به روی او گشوده می شد.

پرتاب نخستین ماهواره به فضا شادی ها ونگرانی های همزمانی را در بشر موجب شد ؛ شادی از این بابت که آرزوی دیرین انسان برای دستیابی به آسمان پر رمز و راز، جامه عمل و تحقق می پوشید و دروازه های دنیایی شگفت و بس پهناور به روی او گشوده می شد.
بلند پروازی و فزون خواهی همیشگی فرزند آدم به او نوید می داد که با بهره مندی از منابع ناشناخته موجود در سیارات و ستارگان دیگر می تواند به فردایی بهتر بیندیشد و بر دیگران برتری جوید .

در مقابل ، نگرانی ها نیز کم نبود ؛ نگرانی از اینکه باز هم آدمیان فرصت ها را به تهدید تبدیل کنند و از نو یافته های خویش بهره برداری هایی کنند که آرامش موجود را نیز بر هم زند .این هراس ،در آن زمان که هنوز آثار وحشتناک جنگ جهانی دوم در گوشه و کنار به راحتی دیده می شد ، بی جا هم نبود .مردم شاهد آن بودند که چگونه برتری جویی و سیری ناپذیری هواداران قدرت ، همه هستی آنان را به کام خود کشید و خسارتهایی باور نکردنی بر جان و مال آنان تحمیل کرد . همین مردم اینک می دیدند که از یک سوی کار زار گامی بلندتر برداشته شده و (( اسپوتنیک یک )) راهی فضای ناشناخته گردیده است . طبیعی است که آن خاطره های هراسناک همگان را در اندیشه فرو برد که مبادا فضا هم نا امن شود و استفاده های نظامی از آن بر ابعاد خطر بیفزاید . این دلهره ، بویژه آنگاه جدّی تر می نمود ، که با پایان جنگ جهانی دوم ، جنگ سرد تبلیغاتی اندک اندک جایگزین قدرت نمایی های فیزیکی می شد و هر بازیکنی در میدان سیاست می کوشید تا با اشاره به توانمندی های ناشناخته و ویرانگر خویش قدرت مانور را از طرف مقابل گرفته و نتیجه را از پیش به سود خود اعلام کند .

تنّوع کار کرد و افزایش بیم

اگر دغدغه های ناشی از تولد ماهواره در حدّ تهدیدات نظامی هم باقی می ماند ، چاره ای جز ورود حقوق به این عرصه وجود نداشت ؛ چه رسد به آنکه این پدیده بشری با شتابی باور نکردنی تکامل یافت و روز به روز بر قابلیت ها و کارکرد های خود در حوزه های مختلف زندگی افزود . امروزه نه تنها عرصه های (( نظامی و امنیتی ))، که زمینه های (( ارتباطی وعلمی )) ، (( اقتصادی و تجاری )) و بالاخره (( سیاسی و فرهنگی )) نیز به شدّت تحت تاثیر توانمندیهای ماهواره قرار گرفته اند . حضور این فنّاوری در هر یک از این عرصه ها موجب پیدایش موضوعات و مسائل جدیدی شد که نیازمند قانونگذاری در ارتباط با آنهاست و به همین دلیل (( حقوق بین الملل ارتباطات )) که عهده دار مبحث (( حقوق ماهواره ها )) نیز می باشد از گستره و عمق فراوانی برخوردار شده است

در این نوشتار تلاش می شود تا با اشاره ای بسیارگذرا به کارکردهای ماهواره درهر یک از عرصه های یاد شده، دور نمایی از نیازها و مباحث حقوقی نیز ترسیم شود .

کارکرد(( نظامی و امنیتی ))

دیدیم که نقطه آغاز گفتگو ها ی حقوقی پیرامون ماهواره ها ،نگرانی قابل درک دولت ها و ملت ها از شیوه و اهداف بکارگیری این فناوری نو پیدا بود و به همین جهت محور اصلی همه مذاکرات و اسنادی که بر جای مانده است ، همان (( صلح آمیز)) بودن استفاده از فضای آزاد است . با این حال طبیعی است که میزان و نوع تهدید در این ۵۰ سال تغییر عمده کرده باشد سلاحهای کشتار جمعی و موضوع خلع سلاح هنوز از مسائل اصلی و مورد توجه جامعه بشری است و همه می کوشند تا ، دست کم در شعار و قانون ، به دنبال تضمین های حقوقی برای جلوگیری از تکرار فجایع انسانی وگسترش آن به رقابت های فضایی باشند.

همه از دیدار دوباره با صحنه های مشابه جنگ جهانی هراسناک هستند . اما در همان حال برای رقابت با دیگران روز به روز بر قدرت نظامی و امنیتی خود می افزایند . جمع آوری اطلاعات مورد نیاز در عملیات های نظامی ، عکسبرداری از نقل وانتقال های تجهیزات و نیروی انسانی ، استراق سمع و شنود ارتباطات تلفنی و رادیویی و جاسوسی به شیوه های مخنلف نمونه هایی از بکار گرفتن ماهواره در حوزه های نظامی و امنیتی است .

افزون بر اینها ممکن است از ماهواره در مسیر اهداف تروریستی نیز بهره برداری شود و برای مثال پیام های ناشناخته یا آموزشهای غیر مستقیم از طریق صدا یا تصویر به هر جای دنیا ارسال گردد. پیشتیبانی تبلیغاتی و روانی از تروریستها ، تشویق آنان به ادامه فعالیت های ضد بشری ، پنهان کردن ابعاد جنایت های آنان و بدتر ، توجیه آن نمونه های دیگری از کارکرد ماهواره ها بر ضد امنیت و صلح جهانی است که هر روزه شاهد تداوم آن در جریان پوشش خبری و اطلاعاتی جنایات اسرائیل علیه مردم محروم فلسطین از سوی رسانه های وابسته به سلطه خبری جهان هستیم. ترویج نفرت و خشوت ، نقض و تهدید صلح از جرایم بین المللی رسانه ها است که می تواند پیامدهایی بسیار وسیع تر ازجنگ های رودرروی تاریخی داشته باشد .

بنابر این نه تنها گذشت زمان و مشاهده آثار ویرانگر مسابقات تسلیحاتی در گذشته ، تهدیدات نظامی و امنیتی را منتفی نساخته و کاهش نیز نداده است ، که به دو جهت دغدغه های بشر در این حوزه ها بیشتر و متنوع تر شده است ؛ نخست از آن جهت که مفهوم و تعریف صلح و جنگ در شرایط نوین پس از جنگ جهانی دوم دگرگون شد و نتایج درگیری های بی امان و خونین همگان را به این نتیجه رساند که سلطه بر دیگران را به نوعی دیگر ببیند و بخواهند.اینگونه بود که جنگ تبلیغاتی و روانی جای تهاجم های نظامی را گرفت و دوران جنگ سرد آغاز شد . در این نوع جنگ ، هم تهاجم و هم دفاع معنایی دیگر یافت و طبیعتا” شیوه ها و ابزار های خاص خود را طلب کرد ؛ که اتفاقا” دست یابی به فضا و تکنولوژی ماهواره بهترین زمینه ها را در این باب فراهم می ساخت .

از جهت دیگر هم پیشرفت حیرت انگیز ه و پر شتاب دانش ، تسخیر فضا و بکار گیری موثر و علمی تر شیوه های ارتباطی قابلیت ماهواره را برای بهره برداری های برتری جویانه بارورتر می کرد .

این عوامل مجموعا” سبب شده است که مباحث حقوقی مربوط به تهدیدات نظامی و امنیتی فعالیت در فضا و ماهواره هنوز هم ضروری و زنده باشد و البته ادبیات حقوقی در این زمینه متناسب با تحولات عمیق مفاهیم جنگ و صلح دگرگون و وسیع تر شود .

کارکرد(( ارتباطی و علمی ))

یکی از کارکردهای مثبت و شناخته شده ماهواره ها انقلابی است که در حوزه ارتباطات و دانش بشری به وجود آورد و البته به نوبه خود مباحث حقوقی نوینی را مطرح ساخت .گرچه اولین ماهواره ها با مقاصد عمدتا” نظامی به فضا پرتاب شدند ، امّا تا روزی که همین ابزار برای بهره برداری ارتباطی آماده شد زمان چندانی فاصله نداشت . نخستین ماهواره شوروی در روز چهارم اکتبر ۱۹۵۷ به آسمان رفت و حدود ۵ سال بعد ، یعنی ۱۰ جولای ۱۹۶۲ اولین ماهواره مخابراتی آمریکا هم راهی فضا گشت .این ماهواره ارتباطی می توانست برنامه های زنده برای منطقه اروپا ارسال کند . اکنون که چهل سال از آن روز ها می گذرد ؛ قدرت شگرف ماهواره در کسب و ارسال خبر از دور ترین نقطه ها و با بالاترین سرعت ممکن امری نیست که بر کسی پنهان مانده باشد .

امروز آژانس های خبری به ابزاری کار آمد برای رشد و توسعه همه جانبه کشورها و تسلط آنان بر دولت های ضعیف تر تبدیل شده است . اشتیاق پایان ناپذیر قدرتمندان برای کسب اطلاعات بیشتر به منظور سلطه قوی تر ، آنان را به نادیده گرفتن حریم خصوصی دیگران تحریک کرده و کار را به آنجا رسانده است که رسانه های خبری مرز روشنی برای ورود خود به زندگی مردم قائل نیستند .این واقعیت هم به نوبه خود فصل جدیدی را به روی حقوقدانان و مصلحان اجتماعی گشوده است و آنان را وادار داشته تا به شفاف سازی حریم خصوصی افراد و تعبیه ضمانت اجراهای کارآمد برای تجاوز به آن رو آورند .

در هر صورت انقلاب یا انفجار اطلاعات که خود منشاء قدرت و ابزاری برای سلطه است باید خود را وامدار فناوری های نوین فضایی بداند که توانسته است چشمان تیز بین بشر را به پنهان ترین نقاط جهان پهناور باز کند . اگر در چند دهه پیش آدمیان از تحولات بزرگ در همسایگی خویش نیز بی خبر باقی می ماندند، امروز به یاری دانش و صنعت چنان بر وسعت و سرعت اطلاعات افزوده شده که مشکل اصلی بشر چگونگی گزینش و انتخاب اطلاعات است نه دستیابی به آن .

این دگرگونی در حوزه سیاست از اهمیتی بزرگ برخوردار است ، امّا منحصر در آن نیست و از جمله باید مسائل حقوقی ناشی از دستیابی دیگران به دستاوردهای علمی و صنعتی را در نظر گرفت . در کنار پیشرفت علم و ارتقاء سطح زندگی عمومی انسانها در اثر این تبادلات علمی،البته از دیدگاه حقوقی جنبه های (( حقوق مالکیت های معنوی )) نیز بسیار مهم است . ماهواره ، بویژه با توجه به فناوری های رایانه ای ، موجب شده است که دیگر نتوان از حفظ و حبس دستاوردها و اطلاعات سخن گفت . ممکن است در یک لحظه محصول سالها تلاش علمی و هنری و صنعتی افراد ، سازمانها و کشورها به یغما رود و مثلا” هزاران هزار صفحه تحقیقات و داده های ارزشمند ، و احتمالا” محرمانه ، در لوحی فشرده جا به جا شود .
اینگونه است که اشاره به حقوق مالکیت معنوی در همه اسناد مهم جهانی به صورت مقررات حمایت از حقوق خالقان آثار به چشم می خورد و برای حمایت از آن ، معاهدات و ساز و کار هایی در نظر گرفته شده که به دو بخش کلی قابل تقسیم است ؛ یک بخش حقوق مالکیتهای صنعتی و تجارتی و بخش دیگر حقوق مالکیت های ادبی و هنری . اینک سازمان جهانی مالکیت معنوی که اختصارا” (( وایپو )) گفته می شود نقش اساسی را در هدایت این جنبه از حقوق بین الملل بر عهده دارد .

کارکرد (( اقتصادی و تجاری ))

کارکرد دیگر ماهواره ها ، اقتصادی است . گرچه همان کسب و انتقال اخبار و اطلاعات هم پیامدهای تجاری و اقتصادی را به دنبال داشته و دارد ، امّا فعالیت های دیگری هم برای ماهواره ها قابل انجام است که به تقویت این کارکرد می انجامد . توان عکس برداری ، فیلم برداری ،تهیه گزارش و ارائه خدماتی نظیر پیش بینی آب و هوا و تغییرات جوّی در دنیای ما مشتری های خاص خود را دارد. این توانمندیها هم اکنون مبنای فعالیت بسیاری از صنعت های بزرگ اقتصادی است که صنعت هواپیمایی ونیز حمل و نقل در یایی و زمینی از جمله آنهاست . اگر رواج و گسترش تجارت الکترونیکی را هم در کنار این مجموعه لحاظ کنیم ، آنگاه اهمیت موضوع روشنتر می شود .

تبلیغات بازرگانی را می توان بارزترین جلوه کارکرد تجاری ماهواره ها دانست که البته در جای خود آثار سیاسی و فرهنگی نیز داشته و دارد . فناوری قدرتمند ماهواره ای امکان دور زدن مقررات و ضوابط تعیین شده ملی در داخل کشورها را فراهم می کند و زمینه ارسال پیام به داخل کشور هایی را هموار میسازد که در مقابل پیام های ارسالی خارجی به داخل محدوده سرزمینی خویش ممانعت می کنند . در بعد رسانه ها ، عامل دیگر موثر در فرایند جهانی شدن ، ظهور شرکت ها و واحدهای غول آسای رسانه ای و فیلم سازی است که حاصل ادغام شرکت های دیگر هستند . پیدایش غول های جدید در همه حوزه ها ، از جمله صنعت ۱۲۵ میلیارد دلاری تبلیغات و آگهی نیز قابل مشاهده است . واشنگتن نیز حمایت از رسانه های تجارتی آمریکایی و فراهم آوردن زمینه رقابت و جلو گیری از انحصار را وظیفه خود می داند ، ولی ….))

بیهوده نیست که(( آمریکا با ۶ % جمعیت کل جهان ، ۷۵ % تبلیغات دنیا را انجام می دهد . تولیدکنندگان سالانه بیش از ۴۵ میلیارد دلار صرف تبلیغات و بیش از ۶۰ میلیارد دلار هزینه به معرفی کالا از طریق کوپن تخفیف ، نمو نه های مجانی ، تخفیف بعد از فروش و موارد مشابه اختصاص می دهند . این مبلغ تبلیغاتی معادل ۲۰۰ دلار برای هر آمریکایی است ؛ رقمی که بیش از در آمد سرانه یک شهروند متعارف جهان سومی است ))

این واقعیتها موجب شده است که (( در دهه های آخر قرن بیستم ، بر اثر کاربرد گسترده تبلیغات بازرگانی در برنامه های تلویزیونی و بخصوص برنامه های پخش مستقیم ماهواره ای در سراسر جهان ، علاوه بر مقررات گذاری های خاص این تبلیغات در سطح بین المللی و منطقه ای همکاری کشورها نیز به ضرورت برخی مقررات گذاری های ویژه در مورد تبلیغات بازرگانی توجه پیدا شده است و به همراه آن مطالعات حقوقی تبلیغات مذکور در گستره جهانی خارج از حوزه حاکمیت دولت ها نیز اهمیت یافته است .))
تاثیر ماهواره ها بر گسترش صنعت گردشگری و تاثیرات عمیق و همه جانبه آن هم موضوع قابل توجه دیگر درحقوق مربوط به کارکرد تجاری ماهواره هاست که پرداختن به آن فرصت دیگری می طلبد .

کارکرد (( سیاسی و فرهنگی ))

به رغم آنچه در باره کارکرد های مهم ماهواره در زمینه های مختلف گفته شد ، هیچ کس نمی تواند نگرانی ویژه خود از کارکردهای سیاسی و فرهنگی ماهواره ها را پنهان کند ؛ دغدغه ای که شاید همه نگرانیهای پیشین نیز به نوعی به آن بازگردند . دلیل پیوند سیاست و فرهنگ در اینجا و طرح آنها در کنار یکدیگر رابطه دو سویه و تنگاتنگی است که میان آنها وجود دارد . این پیوند و ارتباط ، اگر هم در گذشته کمتر مورد توجه بوده باشد ، نزد پژوهشگران و دانشمندان امروز حوزه های مختلف علوم اجتماعی به عنوان (( اصل موضوعه )) و مسلّم پذیرفته شده است .

باورها وارزش های فرهنگی مورد احترام ملت ها اساس تصمیم گیری ها و اقدامات سیاسی آنهاست و به همین دلیل سرچشمه تغییرات اجتماعی را باید در تغییرات درونی و فرهنگی ملت ها جست و جو کرد . انگیزه اصلی حمایت ملت ها از دولت های خویش یا دست کشیدن از حمایت و پیدایش شکاف میان مردم و حاکمیت ها ، همین احساس درونی مردم است که آیا دولت حاکم حافظ ارزش های مورد احترام آنها و در صدد تحکیم و توسعه منافع ملی هست یا نه .

اینجاست که نقش رسانه های خارجی در تغییر گفتمان ملی و در نتیجه اثر گذاری در بخش سیاست و حاکمیت به خوبی آشکار می شود . (( منافع ملی یک حقیقت عینی نیست ( که افراد یک ملت آن را درک کرده یا نکرده باشند ) بلکه بیشتر مجموعه ای متکثر ترجیحات ذهنی است که هر گاه نیازمندی ها و تمایلات اعضاء ملتی تغییر کند ، آنها نیز دگرگون می شوند .))

ماهواره ها با توانایی های خاص خود در این زمینه نقشی تعیین کننده دارند و می توانند با تبلیغات جهت دار برای تغییر فرهنگ و سرانجام تغییر دولت ها اقدام نمایند . به همین جهت در دوران کنونی تبلیغات هم می تواند ابزاری برای مداخله در حاکمیت کشور ها و براندازی دولت ها محسوب شود . ((تبلیغات بر اندازانه )) دیگر اصطلاحی شاعرانه و ناشناخته تلقی نمی شود .

پیدایش اصطلاح (( تهاجم فرهنگی ))هم بر همین اساس مبتنی بر واقیعتی است که جهانیان با همه وجود آن را درک و لمس می کنند و عجیب اینکه فهم آن برای برخی از مدعیان فرهنگ در کشور ما گران آمده است .

بهر حال ساده اندیشی است که ترویج خشونت و سکس ، تعلیم های اخلاقی ناروا ، آموزش تفریحات ناسالم ، تحقیر سنت های ملی و تعظیم فرهنگ بیگانه و حتی تحمیل نوع خاصی از آرایش ، خوراک ، پوشاک و در یک کلام (( مد )) های نو به نو را تنها از سر تنوع خواهی و پر کردن اوقات فراغت قلمداد کنیم . تغییر رفتار های ظاهری نماد دگرگون شدن ارزشها و آرمانهای درونی است و غفلت از نقش تبلیغات رسانه ای ؛ که ماهواره از مهم ترین آنهاست ، در این دگرگونی ها نمی تواند نشانه فرهنگ وتمدن ! باشند .

چه باید کرد ؟

ناگفته پیداست آنچه گفته شد نه به معنای تسلیم در برابر قوه قاهره تکنولوژی و صنعت پیشرفته ارتباطات ( و از آن جمله ماهواره ) است و نه به معنای تجویز سیاست منع وترس و انزوا طلبی . ماهواره ،اینترنت و سایر فناوری های ارتباطی واقعیت هایی است که ناگزیر از پذیرش آنها هستیم و لابد کسی تردید ندارد که برگشت به عصر ما قبل آنها دیگر ممکن نیست . ازسوی دیگر به رسمیت شناختن یک واقعیت هیچ ملازمه ای با بهت زدگی و تسلیم ندارد و نباید در مواجهه با هجوم فرهنگ بیگانه گرفتار حالت خود باختگی و استسباع شد .

اولا” ظهور این رسانه های قدرتمند را تنها نباید تهدید تلقی کرد . در کنار همه تهدیداتی که می توان از کارکرد های ماهواره تصور کرد ، فرصت های فراوانی نیز قابل بهره برداری است که اجازه قهر با این پدیده موثر را به خردمندان نمی دهد .مانیز مانند برخی ملت های دیگر می توانیم با تقویت بنیان های فرهنگی و اجتماعی ، بیش از آنکه به محدودیت بیندیشیم ، مصونیت را هدف بگیریم ؛ بویژه آنکه باور های عمیق دینی در کشور ما گنجینه ای تمام نشدنی و موثر در دست سیاستگزاران فرهنگی است .

ثانیا” ضمن بهره برداری متقابل از این پدیده ها ، از اهرم های حقوقی موجود و پذیرفته شده در عرصه بین المللی برای کاهش ، ترمیم و مقابله با آثار نامطلوب پخش برنامه های فرا مرزی از طرف صاحبان این رسانه ها استفاده کنیم . هنوز هم اصول و اسناد مهمی در جهان قابل استناد است که به اتکاء آنها و با هم اندیشی و هم صدایی کشورهای دارای موضع مشابه می توان مانع سو استفاده قدرت های بزرگ از این دستاورد بشری شد .

مهم آن است که وضعیت خود را بشناسیم و با عزم و و تفاهم ملی و اسلامی برای حفظ هویت خویش حرکت کنیم .

مبانی و منابع حقوق ماهواره در سطح بین المللی

تولّد ماهواره و نگرانی های ناشی از آن موجب پیدایش مسائل جدیدی در حوزه حقوق بین الملل شد . البته از آنجا که این نگرانی ها در ابتدا عمدتا” ناشی از رقابت های تسلیحاتی و ترس از نظامی سازی فضا بود ، محور اصلی و نقطه آغاز تلاش برای قانونمندسازی استفاده از آن را هم همین موضوع تشکیل می داد . آن نگرانی ها و این تلاشها به اندازه ای زیاد بود که نزدیک به ۴۵ روز پس از پرتاب (( اسپوتنیک یک )) نخستین سند بین المللی در اثر کوشش های فراگیر آمریکا و دیگر کشورهای غربی صادر شد .این سند ، قطعنامه شماره ۱۱۴۸ مجمع عمومی سازمان ملل متحد است که اصولا ” در خصوص خلع سلاح بوده و به عنوان اولین اقدام مقرر می ساخت تا یک تیم نظارتی جهت حصول اطمینان از صلح آمیز بودن استفاده از ماهواره ها تشکیل شود .

این قطعنامه که در ۱۴ نوامبر ۱۹۵۷ به تصویب رسید تاکید می کرد تا هر فعالیتی در اکتشاف و بهره برداری از فضا باید ((منحصرا” برای اهداف صلح آمیز )) انجام گیر .
صدور قطعنامه مذکور و فعالیت مستمر و پی گیر (( کمیته استفاده های صلح آمیز از فضای آزاد )) موجب پایه گذاری و گسترش قواعدی در حقوق بین الملل شد که اینک به نام ((حقوق بین الملل فضا )) شناخته می شود.
(( ادوارد پلومان )) در کتاب (( حقوق بین الملل ارتباطات و اطلاعات )) ، اسناد متعدد و معتبری را در حقوق بین الملل نام می برد که محصول این تلاشها به شمار رفته و همگی ضمن تاکید چند باره بر لزوم استفاده های صلح آمیز از فضای آزاد ، به دنبال توضیح ، تفسیر و ضابطه مند کردن این آرمان هستند .
بخشی از این اسناد مهم عبارتند از :
ـ پیمان اصول حاکم بر فعالیت های دول در اکتشاف و استفاده از فضای آزاد ، منجمله ماه و سایر اجرام سماوی ( پیمان فضای آزاد ) ، ۱۹۶۷
ـ اعلامیه اصول حقوقی ناظر بر فعالیت های دول در اکتشاف و استفاده از فضای آزاد ، قطعنامه شماره(۱۸) ۱۹۶۲ ،مورخ ۱۹۶۳ مجمع عمومی
ـ همکاری بین المللی در استفاده های صلح آمیز از فضای آزاد ، قطعنامه مجمع عمومی شماره (۱۶) ۱۷۲۱ مورخ ۱۹۶۱ .
ـ همکاری بین المللی در استفاده های صلح آمیز از فضای آزاد ،قطعنامه مجمع عمومی شماره (۱۷) مورخه ۱۹۶۲ .
ـ همکاری بین المللی در استفاده های صلح آمیز از فضای آزاد ، قطعنامه مجمع عمومی شماره (۲۵) ۲۷۳۳ مورخه ۱۹۷۰ .
بدون نیاز به تحلیل و تفسیر مفاد اسناد یاد شده که در جای خود لازم و مفید است ، به راحتی می توان دریافت که نه تنها جلو گیری از فعالیت ماهواره ها دیگر عملا” ممکن نیست ، که از نظر قواعد حقوق بین الملل نیز پذیرفتنی نمی باشد . عناوین قطعنامه های مذکور و سایر مدارک و اسناد معتبر جهانی به روشنی تائید می کنند که بکارگیری ماهواره اصولا” منع قانونی ندارد ؛ آنچه هست لزوم همکاری بین المللی برای (( استفاده های صلح آمیز )) از این پدیده نو ظهور است و البته معلوم است که این استفاده ها اختصاص به کارکردهای (( نظامی و امنیتی ))ندارد و به همه عرصه ها نظیر پخش برنامه های فرامرزی رادیویی و تلویزیونی تعمیم یافته است . بطور کلی اصل (( جریان آزاد اطلاعات )) و (( آزادی پخش )) حاکی از آن است که در دنیای امروز بهره برداری از هر رسانه ای بدون داشتن ملاحظات مرزی آزاد است .
ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر ( مصوب ۱۰ دسامبر ۱۹۴۷ مجمع عمومی سازمان ملل متحد ) به عنوان بنیادی ترین سند بین المللی در این زمینه تصریح می کند که (( هر کس حق آزادی عقیده و بیان دارد و حق مزبور شامل آن است که از داشتن عقاید خود بیم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار ودر اخذ و انتشار آن به تمام وسایل ممکن و بدون ملاحظات مرزی آزاد باشد .))
بند ۲ ماده ۱۹ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی( مصوب ۱۶ دسامبر ۱۹۶۶ مجمع عمومی سازمان ملل متحد ) با عباراتی مشابه بر همین حق تاکید کرده است . اسناد بی شمار دیگری نیز وجود دارد که بر جواز استفاده از ماهواره در عرصه های مختلف دلالت دارد . تنها دغدغه مراجع بین المللی حقوق که در این اسناد بروز کرده است ،قانونمند کردن این بهره برداری ها و تضمین صلح آمیز بودن آنهاست .
شاید بهترین نمونه تفصیلی در این زمینه ، اعلامیه یونسکو درباره اصول راهنمای استفاده از پخش رادیویی و تلویزیونی از طریق ماهواره ها به منظور جریان آزاد اطلاعات ، گسترش آموزش و توسعه مبادلات فرهنگی )) باشد که در ۱۵ نوامبر ۱۹۷۲ از سوی هفدهمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو در پاریس به تصویب رسیده است .
ماده یک این اعلامیه که به گواهی عنوان آن در صدد ارائه (( اصول راهنمای استفاده از ماهواره است تصریح می کند که پخش برنامه های رادیویی و تلویزیونی به وسیله ماهواره ها باید بر مبنای مقررات منشور ملل متحد صورت بگیرد .
منشور یاد شده ( مصوب ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵ ) نیز …(( حفظ صلح و امنیت بین المللی)) ، (( توسعه روابط دوستانه در بین ملل بر مبنای احترام به اصل تساوی حقوق و خود مختاری ملل و انجام سایر اقدامات مقتضی برای تحکیم صلح جهانی )) و (( حصول همکاری های بین المللی در حل مسائل بین المللی که دارای جنبه های اقتصادی و اجتماعی وفرهنگی یا بشر دوستی است)) را از(( مقاصد و اصول )) اساسی خودمی داند .
اعلامیه جهانی حقوق بشر ، میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و دیگر منابع معتبر نیز که بر حق استفاده آزاد از هر وسیله ای، مثلا”ماهواره، بدون داشتن ملاحظات مرزی برای انتقال واشاعه اطلاعات دلخواه تصریح کرده اند ، به صراحت محدود بودن این حق و منع سوء استفاده از آن را نیز مطرح ساخته اند .
بند ۲ ماده ۲۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر و نیز بند ۳ ماده ۱۹ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی به این موضوع اختصاص یافته است . میثاق اخیر پس از اشاره به اصل آزادی بخش اطلاعات در بند ۲ مقرر می دارد : (( اعمال حقوق مذکور در بند ۲ این ماده مستلزم حقوق و مسئولیت های خاص است و لذا ممکن است تابع محدودیت های معینی بشود که در قانون تصریح شده و برای امور ذیل ضرورت داشته باشد : الف ـ احترام به حقوق یا حیثیت دیگران . ب ـ حفظ امنیت ملی یا نظم عمومی یا سلامت یا اخلاق عمومی ))
بدیهی است که ارزش های فرهنگی و اعتقادی هر جامعه بارزترین مصداق ضرورتهای فوق به شمار می روند و لذا رعایت آن دارای الزامات حقوقی است . برای مثال مجمع عمومی سازمان ملل (( با ملاحظه اینکه ارزش و کرامت هر فرهنگ و نیز توانایی حفظ و توسعه ماهیت متمایز آن حق اساسی همه کشورها و ملل است )) ، قطعنامه (۲۸) ۳۱۴۸ مورخ ۱۹۷۳ را تحت عنوان (( حفظ و اشاعه ارزشهای فرهنگی )) به تصویب رسانده است .
خلاصه و نتیجه گیری
آنچه گفته شدتنها بخشی ازاسناد موجود درحقوق بین الملل درارتباط با موضوع بحث بود .اعلامیه ها، قعطنامه ها ، توافقنامه ها ، و سند های دیگر در این زمینه فراوانند که بطور مستقل یا ضمنی به مسائل حقوقی مورد نظر پرداخته اند . برخی نتایج مهم حقوقی از منابع فوق عبارتند از :
۱ ـ با چشم پوشی از آنکه جلوگیری از پخش برنامه های ماهواره ای ممکن ، و در بسیاری از موارد ،مفید نیست ، از نظر قواعد و عرف حقوق بین المللی نیز نمی توان مانع اصل این اقدام شد .
۲ ـ برنامه های ماهواره ای از نظر محتوا تابع مقررات و محدودیت هایی هستند که حفظ امنیت ملی و نظم عمومی و احترام به ارزشهای اعتقادی و فرهنگی هر ملّت از جمله آنهاست .

۳ ـ دولت ها در قبال پخش برنامه های ماهواره ای خارج از چارچوب های قانونی دارای مسئولیت بین المللی هستند و می توان در مراجع صالح خواستار رسیدگی و صدور حکم در این خصوص شد .

۴ ـ همه کشورها حق بهره برداری یکسان و بدون تبعیض از پخش ماهواره ای را دارند ( ماده ۳ اعلامیه یونسکو ) ؛ این حقی است که باید از آن بهره برد گرچه امکانات و توانایی های فنی و اقتصادی کشورها بهره برداری یکسان را درعمل ناممکن ساخته است .
۵ ـ براساس اصل تساوی احترام به حاکمیت دولت ها ، هر کشوری می تواند قوانین و مقرراتی را که مناسب تشخیص می دهد در این زمینه وضع کند.


دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*