تاریخ انتشار: سه شنبه ۰۴ دی ۹۷ ساعت ۱۱:۱۲
اشتراک

متن سخنرانی در هفتمین همایش ملی نقش پژوهش در فرایند قانونگذاری

چطور از مردم انتظار داریم حرمت مصوبه ما را رعایت کنند؛ در حالی که شب نشده خودمان آن را نقض می کنیم؟!

صد سال پیش فقیه بزرگی مثل نائینی گفت و نوشت که قانون، بالاخص قانون اساسی، برای مسئولان کشور به منزله رساله عملیه برای عموم مردم است. همان طور که هر مقلدی باید مراقب باشد که اظهار نظر یا اقدام او منطبق بر رساله عملیه باشد، هر صاحب منصبی هم باید پیش از هر اظهار نظر یا اقدامی ببیند که این کار منطبق بر قانون هست یا نه؟
زشت نیست که ما پس از صد سال چنین نیندیشیم؟

متن کامل سخنرانی به شرح ذیل می باشد:

بسم الله الرّحمن الرّحیم

حضور یکایک شما دوستان گرامی سلام عرض می کنم و به تمام کسانی که در تاسیس مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی نقش داشته اند تبریک می گویم و یاد ونام آنان را گرامی می دارم. خوشحالم که طبق گزارش رییس محترم مرکز، این نهاد پژوهشی اکنون به چنین استعدادی رسیده است، ولی به نظر من باز هم نیازمند یک تحول بزرگ در آن هستیم.

در سال ۱۳۷۲ که این مرکز تاسیس شد، بحث بر سر این بود که آیا برای (طی) فرآیند تقنین نیازمند چنین مرکزی هستیم یا نه، یعنی اصلِ نیاز به آن مورد بحث بود. بعد به اینجا رسیدیم که نیازمند آینده نگری در پژوهش هستیم و نباید فقط به اظهار نظر در مورد طرح ها و لوایح اکتفا کنیم. سخن من این است که حالا آینده نگری باید جای خود را به آینده پژوهی بدهد.

آینده نگری به این معنا بود که آینده را حدس بزنیم تا مبادا ناگهانی با آنچه اتفاق خواهد افتاد مواجه شویم. بلکه خودمان را برای روبه رو شدن با اتفاقات آینده آماده کنیم. اما امروز این گفتمان عوض شده است. امروز گفته می شود که باید آینده را آنگونه که می خواهیم بسازیم. آینده پژوهی مطالعه برای ساختن آینده است و تعیین اینکه چه چیزی باید اتفاق بیافتد نه اینکه با آنچه اتفاق می افتد چه کنیم. البته اینکه می گویم:« امروز»، برای ما امروز است وگرنه کشورهایی مثل ژاپن از سال ۱۹۷۰ آینده پژوهی را شروع کردند و ثمرات آن را هم می بینید.

دیگر آنکه، « فرآیند قانونگذاری» به مرحله تصویب مجلس منحصر نمی شود و قبل و بعد از تصویب هم ادامه دارد. قبل از تقنین، باید واقعیت های اجتماعی را درست بشناسیم. خداوند هم که حق قانونگذاری انحصاراً از آن اوست، برخی احکام و مقررات بسیار مهم را با توجه به واقعیت های اجتماعی یکباره ابلاغ نکرد و تشریع تدریجی فرمود. ما گاهی قوانین خوب اما غیر متناسب با واقعیت ها می نویسیم و لذا مجبور می شویم آن را به دست فراموشی بسپاریم یا اصلاح و نسخ کنیم، باید دید فلان قانون خوب آیا در شرایط فعلی قابل اجرا هست یا نه؟

مرحله دیگر، پژوهش های پس از تصویب است، باید دید که قانون خوب، آیا خوب هم اجرا می شود یا نه؟ آیا ضمانت اجراهای لازم برای آن پیش بینی شده است؟ این هم جزء فرآیند قانونگذاری است. قانونی که ضمانت اجرای مادی و ملموس نداشته باشد، دارای استانداردهای لازم برای قانون ایده آل نیست و به قانون شکنی منجر می شود. قانون شکنی هم، بویژه اگر از طرف صاحب منصبان باشد به روح قانونگرایی در کشور لطمه می زند.

ما بارها این جمله امیر مومنان علی علیه السلام را برای مردم خوانده ایم که می فرمود:« أيُّهَا النّاسُ ، إنّي وَاللّهِ ما أحُثُّكُم عَلى طاعَةٍ إلاّ وأسبِقُكُم إلَيها ، ولا أنهاكُم عَن مَعصِيَةٍ إلاّ وأتَناهى قَبلَكُم عَنها»؛اى مردم!  به خدا من شما را به کاری تشویق نمی کنم، جز اینكه خود پيش از شما آن را انجام می دهم و شما را از کاری ممنوع نمى کنم، مگر آنكه خود پيش از شما آن را ترک می کنم. آیا ما چنین هستیم؟

اگر روزی دیدیم که قانون تصویب شد، اما توسط مسئولان کشور زیر پا گذاشته شد، یقین داشته باشید که کیان مجلس و روح قانونگرایی آسیب جدی خواهد دید.

صد سال پیش در نجف فقیه بزرگی مثل نائینی گفت و نوشت که قانون، بالاخص قانون اساسی، برای مسئولان کشور به منزله رساله عملیه برای عموم مردم است. همان طور که هر مقلدی باید مراقب باشد که اظهار نظر یا اقدام او منطبق بر رساله عملیه باشد، هر صاحب منصبی هم باید پیش از هر اظهار نظر یا اقدامی ببیند که این کار منطبق بر قانون هست یا نه؟

این در حالی بود که او نه تجربه اجرایی داشت و نه تجربه قانونگذاری!  زشت نیست که ما پس از صد سال چنین نیندیشیم؟

کسی که مسئولیت دارد باید خود را برای تخلف از قانون معاقب ببیند، هم عقاب دنیوی که به معنای پی گیری دستگاههای نظارتی و کیفر قضایی است و هم عقاب اخروی. لذا امام راحل در ابتدای انقلاب فرمود: تخلف از مقررات راهنمایی و رانندگی هم حرام است. بعد بحث می کردیم که گناه کبیره است یا صغیره؟!

اما حالا می بینیم به راحتی مقررات قانونی توسط خود ما زیر پا گذاشته می شود. مثلاً معنا ندارد که استفاده از فلان شبکه اجتماعی ممنوع باشد ولی همه ما در آن فعال باشیم! این را با آن فرمایش امیرالمومنین چطور جمع می کنیم ؟ چطور از مردم انتظار داریم حرمت مصوبه ما را رعایت کنند؛ در حالی که شب نشده خودمان آن را نقض می کنیم؟!

قانون، اگر خوب است برای همه خوب است و اگر بد است برای همه بد است. قانون باید برای همه قداست داشته باشد؛ خصوصاً برای ما که می گوییم تقنین شعبه ای از اعمال ولایت است که به مجلس شورای اسلامی واگذار شده است.

چند صد سال پیش از میلاد، ارسطو در کتاب سیاست اینها را نوشت و حالا چند صد سال پس از میلاد آیا باید آن را یادآوری کنیم؟ ارسطو نوشت:« آنجا كه قانون معتبر نباشد، نشاني از حكومت نيست.» او اعلام کرد که:« حكومت رستگار آن است كه از هر كاري مخالف قوانين پرهيز كند و مردم را از آن بازدارد، به ويژه قانون شكني هاي كوچك را از همان آغاز بي‌كيفر نگذارد، زيرا هم چنانكه هزينه‌هاي خُرد سرانجام هر ثروت كلاني را به پايان مي‌رساند، قانون شكني هاي كوچك نيز به نابودي حكومتها مي‌انجامد.»

تمثیل امام به مقررات راهنمایی و رانندگی برای همین بود که کوچکترین مورد را مثال زده باشد تا تکلیف قانون اساسی روشن باشد.

حساسیت های ما خوب است، اما معلوم نیست این نوع « اعمال حساسیت ها»  صحیح  باشد.  واقعا فضای مجازی مهم و حساس است. اما چگونه باید آن را مدیریت کرد؟

فضای مجازی یک واقعیت است و با واقعیت ها باید تعامل کرد نه تقابل. اگر ما واقعیت ها را مدیریت نکنیم، آنها خود را بر ما تحمیل می کنند. اگر ما تحول ها را مدیریت نکنیم، تحول ها ما را مدیریت و مجبور خواهند کرد. آیا درست است کسی که در همه عمر دست به کیبورد (صفحه کلید) رایانه نزده، هر روز و هر هفته راجع به فضای مجازی اظهار نظر کند و بیش از همه عمر مدیر عامل مایکروسافت در این خصوص سخن گفته باشد؟!

و اما نکته آخر: اینکه در عنوان این همایش یعنی « همایش ملی نقش پژوهش در فرآیند قانونگذاری»، کلمه « نقش» را جا داده اید، من نمی پسندم. ما از این مرحله عبور کرده ایم که در مورد « نقش» پژوهش بحث کنیم. اکنون نوبت آن است که از چگونگی این نقش و افزایش تاثیر آن سخن بگوییم و البته این محتاج سرمایه گذاری بیشتر است.

اگر قرار است ایران به جایگاه اول در منطقه دسترسی پیدا کند، بدون سرمایه گذاری در بخش پژوهش ممکن نیست. باید باور کنیم سرمایه گذاری برای پژوهش، هزینه نیست. پس اندازی است با سود بسیار بالا!

امیدوارم که به این نکته هم توجه کنیم.

والسلام علیکم و رحمه الله


دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

اخبار