با این همه نباید شیفتگى ما نسبت به آموزگار بزرگوار عزت و شهادت و شور حضور در محضر مقدسش، ما را از نیوشیدن و آموختن «درس»هاى او و اندیشه در «عبرت»هاى آن قطعه از تاریخ باز دارد. آنچه که حضرت سیدالشهدا علیه‏ السلام انجام داد و آنچه دون‏ صفتانِ پلید در برابر عزیزترین بنده خدا به نمایش نهادند، همه و همه دستمایه‏ هاى خوبى براى تعلّم و عبرت‏ آموزى است که مى ‏تواند در گذر همیشه تاریخ، روشنى ‏بخش جانهاى شیفته حق و عدالت باشد.

امّا در میان همه درسها و عبرتهاى عاشورا آنچه مى ‏تواند و باید بیشتر مورد توجه قرارگیرد چرایى شکل‏ گیرى این حادثه جانسوز است. این چرایى، از یکسو به انبوه دنیاطلبانى بازمى ‏گردد، که بعضاً به رغم سوابق مثبت خود، در دام چرب و شیرین روزگار گرفتار آمده و قوام یافتن عدل «على» در حکومت «حسینى» را پایانى بر باج‏ خواهى‏ ها و فزون‏ خواهى‏ هاى خود مى‏ دانستند. خوب است براى یکبار دیگر هم که شده در اشعار عمربن‏سعد تدبر کنیم؛ آنگاه که نتوانست در برابر وسوسه دنیا مقاومت کند و به خیال خود با فرصت‏ طلبى زیرکانه در گذشته خود و نسبت خویش تجدید نظر کرد و به امام زمانش «نه» گفت.

از سوى دیگر، چرایى پیدایش عاشورا، از منظر حسین علیه‏السلام هم دیدنى است. او مى ‏توانست در ازاى سهم‏ خواهى خود به کنج عافیت رود و هم مى‏ دانست که راهى غیر از این رفتن، همان و شهادت خود و یاران همان. اکنون باید نیک نگریست که انتخاب راه دوم چرا؟

در این باره سخن‏هاى فراوانى گفته ‏اند و مى‏ گویند امّا زحمت زیادى لازم نیست تا به کنه حقیقت راه پیدا کنیم؛ چرا که آن سرو سرافراز بوستان امامت خود گفته است که علت این قیام آن است که مردم را از دین حق منحرف و بنده دنیا ساخته بودند؛ به حق عمل نمى‏ کردند و از باطل اجتناب نمى‏ نمودند. او مى‏ دید که همگام شدن با این جریان منحرف به معناى پایان عصر دین و دیندارى است، و لذا فرمود براى امر به معروف و نهى از منکر و احیای سیره و شیوه جدّم، رسول خدا، قیام مى‏ کنم. یالیتنی کنت معک فافوز فوزاً عظیما.