هدف حقوق تنظیم روابط اجتماعی شهروندان و پاسخ به نیازها و پدیده های نوپیدا است. از سوی دیگر پیدایش هر فناوری جدید، کم یا زیاد، موجب تغییر در روابط شهروندان و ظهور مشکلات نوین است. پس حقوق (و چهره رسمی آن؛ قانون) باید به تناسب آن رشد و دگرگونی یابد. در این میان شاید بتوان گفت صنعت چاپ بیشترین تاثیر را در توسعه و تکامل حقوق داشته است. حقوق مالکیت های معنوی (کپی رایت) و آزادی های مطبوعاتی از مهم ترین این آثار است. نوشتار حاضر با بررسی مختصر این واقعیت به دنبال طرح نوع جدیدی از رابطه تکنولوژی و حقوق است.
اختراع صنعت چاپ در سال ۱۴۵۶ توسط «یوهان گوتنبرگ» آلمانی ) Johann Gutenberg : حدود ۱۳۹۸ –۱۴۶۸م) ‌سرآغاز بسیاری از تحولات مهم در جهان بود.یکی ازمهمترین این تحولات هم درعرصه حقوق اتفاق افتاد وبه همین دلیل برخی مباحث جدیدحقوقی است که بدون شناخت تاریخ پیدایش چاپ به درستی قابل فهم نیست.

پیشینه چاپ و هنر گوتنبرگ

گوتنبرگ با استفاده از حروف چاپی جداگانه‌ فلزی و آلیاژی با ارتفاع برابر، دستگاه پرس و مرکّب‌ روغنی، دستگاهی اختراع کرد که زندگی وتاریخ بشررا دگرگون ساخت. حروف‌چینی گوتنبرگ به‌صورت دستی انجام و بر روی کاغذ دست‌ساز چاپ می‌شد. گفته انداین صنعت البته ۴۰۰ سال قبل از وی توسط یک بازرگان چینی به نام «بی شنگ» استفاده می‌شد و حدود ۲۰۰ سال قبل نیز در کره مورد استفاده قرار می‌گرفت.بنابراین قبل از او هم چاپ‌چی‌های زیادی بودند که درطول قرن‌ها به چاپ و تکثیر می‌پرداختند. این کار در سده پنجم توسط چینی‌ها و ژاپنی‌ها انجام می شد. آنها تصاویر را بر چوب حکّ می‌نمودند، سپس صفحات چوبی را به مرکّب ‌آغشته و بافشاردادن آن برسطوح موردنظر که معمولاًپارچه ای بود،به صورتی کاملاًابتدایی،‌چاپ می‌کردند. بعدها حروف هم به تصاویر افزوده شدند.برای همین برخی معتقدندکه در واقع، وبر خلاف تصور رایج، مخترع فن چاپ با حروف چاپی را باید کیمیاگری چینی به نام بی‌شنگ، و مخترع صنعت چاپ با حروف فلزی را حکومت کره دانست، نه گوتنبرگ آلمانی.البته که کمتراختراعی رامی توان بی هیچ سابقه وپیشینه دانست وهرابتکاری ازنتایج مطالعات وتجربه های قبل ازخود بهره مند است ،اما اگرهم ادعای مخالفان گوتنبرگ رابپذیریم ، چیزی ازاهمیت کاراو کاسته نمی شود؛چه آنکه روش پیشینیان او برای چاپ بسیارسخت، پرهزینه وکم سرعت بودو صنعت‌ تکثیر نوشته‌ها و تصاویر بر روی‌ کاغذ، با اختراع‌ دستگاه‌ چاپ‌ توسط‌ گوتنبرگ تحولی‌ بزرگ‌ یافت‌.

تحول شیوه وهدف چاپ

آری می توان گفت فن‌ چاپ‌، همچون‌ کاغذسازی‌، از ابداعات‌ چینیان‌ است‌. اما چاپ‌ رایج‌ در شرق‌ دور، هم‌ به‌ لحاظ‌ شیوه‌ و هم‌ به‌لحاظ‌ هدف‌، تفاوتی‌ عمده‌ با چاپ‌ در دوره جدید داشت‌. چاپ‌ آسیایی‌، اغلب‌، باسمه‌ای‌ بود و با الواح‌ چوبی‌ یا فلزی‌ انجام‌ می‌شد، نه‌ با حروف‌ متحرک‌. هدف‌ از آن‌ نیز، بیشتر، تکثیر تصاویر یا متون‌ مقدّس‌ و جادویی‌ بود، نه‌ انتشار علم‌ به‌ معنای‌ عام‌.

چاپ‌ در خاور دور پیش‌ از آنکه‌ به‌ خدمت‌ علم‌ درآید، در زندگی‌ روزانه مردم‌ به‌کار می‌رفت‌. چاپ‌ روی‌ منسوجات‌ و چاپ‌ کارتهای‌ بازی‌ سنّتهایی‌ دیرینه‌ دارد. همچنین‌ چاپ‌ اسکناسهای‌ چرمی‌ و کاغذی‌ سالها در میان‌ چینیان‌ و پس‌ از آن‌ مغولان‌ رایج‌ بود.حکّ‌کردن حروف و تصاویر بر چوب بسیار مشکل و گران بود و لذا فقط شمار اندکی از مردم قادر به چاپ یاخرید وخواندن کتاب بودند. تقریباً هزارسال طول کشید تا با اختراع حروف چاپی تغییر اساسی در کار چاپ حاصل شد.

صنعت چاپ و توسعه ارتباطات

تا قبل از پیدایش صنعت چاپ، ارتباطات کاملاً سنتی و محدود بود و بیشتر به صورت ارتباطات میان فردی و چهره به چهره صورت می‌گرفت. به همین جهت وجه غالب «آزادی بیان» یا محدودیتها و فشارهای وارد بر آن نیز فردی بود. دخالت کلیسا و مقامات مذهبی آن زمان هم بیشتر بر همین جنبه استوار بود و بر تفتیش عقاید آنان تمرکز داشت؛داستان تلخ آن دوران باورکردنی نیست؛ تاآنجاکه به نوشته ویل دورانت “کسانی که از سال ۱۴۸۰ تا ۱۴۸۸ یعنی طی ۸ سال بنا به دستور محکمه تفتیش عقاید، زنده زنده سوزانده شدند، ۸۸۰۰ نفر و تعداد محکومان به اعمال شاقه بیش از ۹۶۴۹۴ نفر بودند.”

به این ترتیب تولد صنعت چاپ و در نتیجه نشریات نوبه‌ای در اروپا مصادف با دورانی بود که از “آزادی بیان” خبری نبود. طبیعی است که وقتی آزادی بیان افراد تحمل نشود، آزادی بیان رسانه هاهرگز تحمل نخواهد شد. به همین دلیل و به رغم استقبال و شادی اولیه،‌صنعت چاپ به سرعت دچار محدودیت و نظارت مقام‌های دولتی شد که در اروپای آن زمان به شدت تحت تاثیر کلیسا بودند.

اولین تولید چاپی؛ کتاب مقدس

گوتنبرگ نخستین کتاب را ـ که به کتاب مقدسِ گوتنبرگ مشهور است ـ طی سالهای ۱۴۵۳ تا ۱۴۵۶ به روش جدید وابداعی خودچاپ کرد. نمی دانم این فکر ناشی ازگرایش ها وتمایلات مذهبی او بوده است یاناشی ازموقعیت سنجی وفرصت سازی او برای تثبیت اختراع جدید وجلوگیری ازناتمام ماندن حادثه بزرگی که درحال اتفاق افتادن بود؛ چراکه این آغاز خوب موجب استقبال کلیسا ازچاپ گردید.

به هرحال نخستین ومهم‌ترین اثری که با فناوری جدید به چاپ رسید، «انجیل گوتنبرگ» یا انجیل ۴۲ سطری است ، که از لحاظ زیبایی خطی و کیفیت صنعتی آن در زمان خودش انجیلی بی‌نظیر بود وبه «کتاب مقدس گوتتنبرگ» هم شهرت دارد.لازم به توضیح است که کتاب‌مقدس (The Bible)، به مجموعه کتب الهی مسیحیت اطلاق می‌گرددو به دو بخش «عهد عتیق» و «عهد جدید» تقسیم می‌شود که شامل ۶۶ کتاب است. عهد عتیق از ۳۹ کتاب و عهد جدید از ۲۷ کتاب تشکیل شده است. هر بخش از تورات عهد عتیق را یک سِفر و برخی دیگر از کتب عهد عتیق را صحیفه می‌نامند. عهد جدید نیز چهار انجیل کانن، رسالات حواریون مسیح و کتاب مکاشفه را تشکیل می‌دهد.

آغاز مخالفت ها با آزادی چاپ

به رغم اقبال واستقبال اولیه ای که حاکمان اهل کلیسا ازدستگاه وشیوه جدید تکثیرمتون ازخود نشان دادند، اندک اندک زمزمه های مخالفت با آن آغاز وجدّی شد.آنان دریافتند که نتیجه فناوری نوین تنها تکثیرکتاب مقدس نیست وممکن است با آن متونی به صورت انبوه تکثیر شود که بامنافع سیاسی آنان مغایرت داشت؛ منافعی که البته به آن رنگ وبوی مذهبی می دادند.همانگونه که محققان گفته اند:«در اوایل چاپ، کتاب ها به صورت نیروی سیاسی ارزیابی نشدند.ولی به محض آنکه فرمانروایان تشخیص دادند که کتاب هاممکن است حاوی افکار و عقایدی باشند که بر ضد قدرت آنها تفسیر شود، مطبوعات و کتاب را تحت نظارت و مقررات شدیدی قرار دادند. به عنوان مثال در سال ۱۵۲۹ هِنری هشتم،‌پادشاه انگلیس،‌فهرستی از کتب ممنوعه رااعلام و سیستمی را برای اخذ مجوز چاپ،‌ تعیین کرد”

مک کوایل، نویسنده ونظریه پرداز علوم ارتباطات، گفته است:«تاریخ رسانه‌های مدرن با کتاب‌های چاپی آغاز می‌شود که هر چند در آغاز فقط یک ابزار فنی برای تکثیر متونی بود که پیش‌تر هم در سطحی وسیع نسخه برداری می‌شدند، اما مطمئناً باید آن را انقلابی به شمار آورد که اندک اندک به تغییر در محتوا هم انجامید.

با اختراع چاپ،‌ آثار عرفی‌تر،‌عملی‌تر و عامیانه‌تری (به ویژه جزوه‌های سیاسی و مذهبی به زبان‌ها و لهجه‌های محلی) منتشر شد که نقشی مهم در تحول جوامع قرون وسطایی ایفا کرد. در واقع انقلاب در جوامعی اتفاق افتاد که در آن‌ها کتاب نقشی غیر قابل انکار یافته بود.» این گونه بودکه «صنعت چاپ از سوی کلیسا با مخالفت‌هایی که رنگ وبوی دینی هم داشت‌،مواجه شد.»

جالب است که یک بهانه برای مخالفت با چاپ این بود که حتی مطالب خوب ودینی هم نباید به صورت عمومی تکثیروتوزیع شوند.«برخی متکلمان مسیحی معتقد بودند صدای زنده بهترین واسطه برای اشاعه حقیقت مسیحی است ؛زیرا این حقیقت را تنها در اختیار عده‌ای خاص می‌گذاشت که با دلهای آماده در مجلس وعظ آماده می‌شدند ؛ در حالی که نوشته‌ها جنبه عمومی داشتند و درست نبود که دُرّهای گرانبها را در اختیار انسان‌های خوک صفت قراردهند.» !

مخالفان می گویند «صنعت چاپ با چنان سرعتی به اشاعه پیام‌های مخرب پرداخت که تا پیش از اختراع آن ممکن نبود. مهم‌تر از آن، به رهبران ایدئولوژیکی چون مارتین لوتر این امکان را داد تا عقاید رهبران جنبش را به سرعت دریافت کنند و موجب سهولت ارتباط و تبادل نظر و تجربه میان رهبران جنبش با یکدیگر شد. نشریات چاپی رهبران جنبش را قادر ساختند تا حتی‌الامکان برنامه خود را به گونه‌ای نسبتاً‌هماهنگ به اطلاع مخاطبانی برسانند که در مناطق مختلف زندگی می‌کردند. با این حال صنعت چاپ به صورت تناقض آمیز به تضعیف اقتدار مرکزی پرداخت. زیرا دریافت کنندگان پیام مکتوب را وا می‌داشت تا با اندیشه و تامل درباره جریانات مورد منازعه،‌فکری هم به حال خود بکنند و امکانات و ابزارهایی، به ویژه ” انجیل‌های چاپی را ،‌در اختیار خوانندگان گذاشت و به این ترتیب،‌هر کس می‌توانست خود به دین‌شناس و فقیه خود تبدیل شود.»

آزادی چاپ؛ درمقابل ممنوعیت آن

آنچه گفته شدزمینه مخالفت باچاپ رافراهم آورد ودرنهایت به دلیل حاکمیت کلیسا ویگانگی آن باقدرت سیاسی منجربه ممنوعیت قانونی وتحریم مذهبی شد. این چنین بود که به تدریج “آزادی چاپ” یا ” آزادی مطبوعات” به عنوان شعار و خواست آرمانی پدیدار شد و اندیشمندان و متصدیان چاپخانه‌ها،‌هر دو ،‌خواهان آن شدند که از فشارهای وارد بر نشر کاسته شود؛ این خواسته هنگامی همگانی‌تر شد که “در اوائل قرن هفدهم، با بهبود وضع راه‌ها و توسعه حمل و نقل و تاسیس سرویس‌های پستی منظم، “مطبوعات دوره‌ای” در بسیاری از ممالک اروپا،‌به ویژه در آلمان، انگلستان، فرانسه، هلند،‌ایتالیا و اسپانیا پا به عرصه وجود گذاشتند.”
این مطبوعات،‌افزون بر الزام به اخذ پروانه انتشار، قبل از چاپ بازبینی می‌شدند و “کسانی که بدون کسب اجازه قبلی به انتشار کتب و مطبوعات می‌پرداختند، مجازاتهای سنگینی تحمل می‌کردند و حتی در قرن‌های شانزدهم وهفدهم،‌گاهی مجازات اعدام نیز در این موارد اعمال می‌گردید.”

مسلمانان و صنعت چاپ

دراینجا یادآوری این نکته لازم است که چنین برخوردی با صنعت چاپ درمیان مسلمانان سابقه نداشته است؛ گرچه برخی خواسته اند رفتارکلیسا رابه اسلام هم نسبت دهند.به نوشته دانشنامه بزرگ جهان اسلام«مسلمانان‌، سالها پیش‌ از اختراع‌ دستگاه‌ گوتنبرگ‌، از طریق‌ ارتباط‌ با شرق‌ از مصارف‌ گوناگون‌ این‌ صنعت‌ آگاهی‌ یافتند.مسلمانان‌ در اواخر سده سوم‌ در مشرق‌ اسلامی‌ و اندلس‌ به‌ شیوه چینیان‌ کتابهایی‌ چاپ‌ می‌کردند. بیش‌ از پنجاه‌ سند کشف‌ شده‌ در نزدیکی‌ فیوم‌ مصر، متعلق‌ به‌ سالهای‌ ۲۷۸ تا ۷۵۱، با قالبهای‌ چوبی‌ بر روی‌ پوست‌، کاغذ و پارچه‌ چاپ‌ شده‌اند . به‌رغم‌ این‌ شواهد، گاه‌ مسلمانان‌ مانعی‌ در برابر انتقال‌ فن‌ چاپ‌ از خاور دور به‌ اروپا دانسته‌ شده‌اند . اما ظاهراً اکراه‌ مسلمانان‌ از به‌کارگیری‌ فن‌ چاپ‌، که‌ در این‌ دوره‌ فقط‌ با الواح‌ چوبی‌ ممکن‌ بود، بیش‌ از آنکه‌ دلیلی‌ دینی‌ داشته‌ باشد، دلایل‌ فنی‌ و هنری‌ داشته‌ است‌. پیشرفت‌ مسلمانان‌ در هنر خوشنویسی‌ و کتاب‌آرایی‌ چندان‌ چشمگیر بود که‌ تا مدتها کتابهای‌ ساده چاپی‌ نمی‌توانست‌ در بازارهای‌ اسلامی‌ جایی‌ باز کند.»