این آخرین مطلبی است که در سال نود و یک تقدیم شما خوانندگان پرمحبت و فرهیخته می شود. از اینکه سالی دیگر را در خدمت شما بودم خدا را سپاسگزارم، و آرزو می کنم که همچنان همدل و همزبان و همراه باشیم.
نوروز را پیشاپیش به تمام شما وخانوده های ارجمندتان تبریک می گویم و بهترین حال را برای همه ایرانی ها وبرای همه مسلمانان جهان مسئلت می کنم. بمنه و کرمه.

اما بعد، نوروز و فصل بهار فرصتی است دوباره برای اندیشه، برای بازخوانی، و برای تصمیمی دیگر. به ما یاد داده اند که از گذر فصول طبیعت ،گذر عمر را مشاهده کنیم، و از شکفتن دوباره شکوفه ها برخاستن از گورها را به یاد آوریم. در حدیث معروفی از پیامبر اعظم (ص) نقل شده است که فرموده اند: هر وقت بهار را دیدید بسیار از قیامت یاد کنید.

پایان سال ، نه فقط حساب کار، که حساب زندگی را نیز باید کِشید؛ « محاسبه» راهی است برای تصحیح گذشته و انتخابی است برای آینده. به همین مناسبت بخشی از توصیه های حضرت استاد، آیت الله حاج آقا مجتبی تهرانی اعلی الله مقامه را به شما خوانندگان عزیز اهداء می کنم. استاد دردانه و یگانه ای که در سیزدهمین روز از دهمین ماهِ امسال، « رَخت بربست و به گَردش نرسیدیم و برفت».او که داغ هجرانش را هر روز بیشتر از روز قبل احساس می کنم.امیدوارم همانطور که وعده داد، او هم ما را فراموش نکند. مطلب زیر از رهنمود های ایشان است:

« انسانی که می‌خواهد به خدا برسد، باید از خود حسابرسی هم بکند؛ یعنی ببیند که آیا نفس طبق وظایفی که داشته است، عمل کرده است یا نه؛ دقیقاً مانند دو شریک که به یکدیگر اعتماد ندارند و در پایان کار با دقت تمام به محاسبه می‌پردازند. انسان هم باید به پنج دلیل از خود حساب بکشد.

دلیل اول آنکه این حسابرسی توصیه خدا و اولیای او است. مگر قرآن نفرموده است که: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، تقوای خدا پیشه کنید، و هر کس بنگرد که برای فردای خویش چه پیش فرستاده است. بترسید از خدا!! …»
پیامبر اکرم (ص) نیز فرموده‌اند: «حساب خودتان را بنمایید؛ پیش از آنکه به حساب شما برسند، و آن را وزن کنید، قبل از آنکه آن‌ها را بسنجند …»

دلیل دوم هم این است که تمام اعمال ما ثبت و ضبط می‌شود و ما باید بدانیم که چه چیزی در کارنامه ما ثبت کرده‌اند. قرآن می‌فرماید: «به درستی که بر شما نگهبان هایی قرار دادیم؛ نگهبانانی بزرگوار که اعمال شما را می‌نگارند» و می‌فرماید: «هیچ‌چیز گفته نمی‌شود؛ مگر آنکه نگهبانانی عتید نزد آن هستند». و فرمود: «به درستی که از هر چه انجام می‌دهید، نسخه برداری می‌کنیم».

سومین دلیل، اعتقاد ما به تجسم اعمال است. ما از نظر عقلی و نقلی معتقدیم که اعمال ما در قیامت شکل گرفته و مجسّم می‌شوند. قرب یا بُعد ما از خدا را همین کردارها تعیین می‌کند، و بهشت و جهنم ما همان اعمال ما است. اصلاً محشور شدن ما در قیامت برای دیدن اعمال خودمان است؛ «قیامت روزی است که مردم گروه گروه سربر می‌آورند تا کردارشان را ببینند».

دلیل دیگر آنکه انسان باید توجه داشته باشد که اعمال او هر روز به پیامبر و ائمه، خصوصاً امام زمان، صلوات‌الله علیهم اجمعین عرضه می‌شود. پس باید شرم کند از اینکه کارنامه زشتی از او به دست آنها بدهند؛ در سوره توبه است که «ای پیامبر! به مردم بگو که هرکاری بکنید، خوب یا بد، خدا آن را به خود شما می‌نمایاند و رسول و مؤمنان هم به آن آگاه می‌شوند».

امام صادق (ع) با اشاره به همین آیه شریفه، فرمود: «در هر بامداد کردار بندگان نیکوکار و بدکار به رسول خدا عرضه می‌شود. پس برحذر باشید از کردار ناشایست، و این معنای آن آیه شریفه».

دلیل آخری که محاسبه نفس را ضروری می‌سازد این است که، چه بخواهیم و چه نخواهیم، روزی از ما حساب خواهند کشید. پس بهتر است خود ما هم حساب کار خود را داشته باشیم، خداوند تعالی می‌فرماید: «اگر آنچه (از اغراض خیر و شر) که در دل دارید را آشکار با پنهان کنید، همه را خداوند برای محاسبه شما خواهد آورد». و خطاب به پیامبر فرمود: «قسم به پروردگارت که از همه اعمال آنها به سختی سوال خواهیم کرد».

پس لزوم حسابرسی، و اینکه باید از خود حساب کشید، تردیدی وجود ندارد، و لذا در روایاتی هم که برای زندگی روزانه برنامه‌ریزی شده است، ساعتی را برای محاسبه تعیین کرده‌اند. باید برای این هم وقت گذاشت.

موسی‌بن جعفر (ع) نیز فرمود: « از پیروان ما نیست کسی که هر روز به حساب خود نرسد…». اما مهم این است که روش محاسبه چگونه باشد؟ هم علمای اخلاق و هم اهل معرفت روش‌هایی را برای محاسبه ذکر کرده‌اند که البته همگی برگرفته از روایات است. برای نمونه، پیامبر اکرم (ص) فرمود:

«ای ابوذر! کسی از متقین نمی‌شود؛ مگر آنکه محاسبه کند نفس خود را؛ سخت‌تر از محاسبه شریک از شریکش. او باید بداند و از خود بپرسد که آنچه را خورده است از کجا آورده؟ آنچه آشامیده است از کجا؟ لباسش را از طریق شرعی به دست آورده یا نه؟ کسی که باکی نداشته باشد که این‌ها را از راه حلال به دست آوروده یا از راه حرام، خداوند هم باکی نخواهد داشت که از کجا او را وارد جهنم می‌کند».

کسی از علی (ع) پرسید که انسان چگونه باید از خود حساب بکشد؟! حضرت فرمود: هنگامی که روز را به شب می‌رساند، به خود رجوع کند و بگوید: «ای نفس! امروز هم از دستت رفته و دیگر به دست تو نخواهد آمد و خدا از تو خواهد پرسید که آن را چگونه گذراندی؟ چه کاری انجام دادی؟ آیا به یاد او بودی؟ آیا ذکر خدا را بر زبان جاری کردی؟ آیا حمد و ثنای الهی را گفتی؟ آیا حاجت مؤمنی را در این روز برآورده ساختی؟ آیا ناراحتی او را برطرف کردی؟ اگر او به مسافرت رفته است، آیا حق برادری را برای اهل‌بیتش به جای آوردی؟ اگر از دنیا رفته است، آیا به خانواده‌اش رسیدگی کردی؟ آیا وقتی از برادر مؤمن تو، غیبت می‌کردند، مانع شدی؟ آیا به برادر مسلمان خود کمک کردی؟ و بالاخره امروز چه کردی؟ … »

روش دیگر محاسبه هم این است که انسان تک تک اعضای هفت‌گانه را مورد توجه قرار دهد و مثلاً از چشم خود بپرسد که چه چیزی دیدی؟ و از گوش خود بپرسد که چه چیزی شنیدی؟ وبعد ببیند که آیا اینها مورد رضای خدا بود یا نعوذبالله او را به خشم آورده است؟!

حتی انسان باید نسبت به کارهایی که نکرده هم محاسبه داشته باشد. مثلاً ببیند که چرا فلان حقیقت را نگفت و از خود بپرسد که آیا سکوت من درست بود یا نه؟ و بالاخره باید نسبت به افکار و احوال قلبی خود نیز حسابرسی نماید. یعنی ببیند که امروز چه فکرهایی کرده است و در ذهن او چه گذشته است. مثلاً از خود بپرسد که‌آیا نسبت به فلانی حسادت داشتم یا نه؟ در این صورت است که انسان در نزد خدا سرافراز می‌شود».