درس هایی از سیاست و حقوق در مکتب علامه نایینی (1)

درسهایی از سیاست و حقوق در مکتب علامه نایینی (۱): در باره یک «کتاب ارزشمند و مهجور»

سیاست ورزی متشرعانه نایینی در مبارزه با استبداد خلاصه نمی شود. او در قیام عراق علیه انگلیسی ها نیز نقش آفرین بوده و در امتداد آن به یکی از مهم ترین رهبران مشروطه تبدیل می شود؛ تا جایی که نگارش اعلامیه های آخوند خراسانی و دیگر علمای مشروطه خواه بر عهده وی بوده است. حوادث تلخ پس از مشروطه نیز موجب تبعید وی به ایران می گردد.

در هر حال، از آنجا که این فقیه نظریه پرداز در دوران پرالتهاب نهضت مشروطیت می زیست، در کانون گفت و گوهای تند و داغی قرار داشت که گاهی منجر به تکفیر و کشتار یکدیگر هم می شد. به روایت شیخ محمدحسین کاشف الغطاء: «عده‌ای مشروطه‌خواه و گروهی استبداد‌طلب بودند. دشمنی میانشان بالا گرفت، ما‌ل‌ها به غارت رفت و خون‌ها بر زمین ریخت. هر دسته‌ای خون، ناموس و مال دیگری را حلال شمرد. این بلا به حوزه‌های علمیه نجف و بلکه به آقایان علما نیز سرایت کرد.»

در چنین فضایی، علامه نایینی در اقدامی بسیار بی سابقه و شجاعانه اقدام به نگارش و انتشار کتابی به نام «تنبیه ُالاُمَّه و تَنْزیه ُالمِلَّه» کرد که در حقیقت دفاع فقیهانه از مشروطیت و حکومت قانون بود. این کتاب چندان مستند و نوآورانه بود که به رغم شدت اختلاف نظر علما در مورد مشروطیت و احتیاط آنان در اظهار نظر پیرامون آن، سه فقیه بزرگ و مرجع تقلید آن زمان؛ یعنی آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، شیخ عبدالله مازندرانی و حاج میرزا حسین تهرانی بر این کتاب تقریظ نوشتند و مندرجات آن را مطابق شرع مبین اعلام کردند.

آخوند ملا محمدکاظم خراسانی نوشت که این کتاب «اجلّ‌ از تمجید و سزاوار است که ان شاء الله تعالی به تعلیم و تعلّم و تفهیم و تفهّم آن، مأخوذ بودن. اصول مشروطیت را از شریعت مُحقّه استفاده و حقیقت کلمه مبارکه “بِمُوالاتِکم عَلَّمَنَا اللهُ مَعالِمَ دینِنا واَصلحَ ما کانَ قَد فَسَدَ ِمن دُنیانا” را به عین‌الیقین ادراک نمایند.»

همچنین، ملاعبدالله مازندرانی در تقریظ خود بر این کتاب نوشته است: «اجلّ از تمجید و برای تکمیل عقاید و تصدیق وجدانی مسلمین به مأخوذ بودن تمام اصول و مبانی سیاسیه از دین قدیم اسلام کافی و فوق مأمول است.»

شهید مطهری نیزدر باره این کتاب می گوید: «باید انصاف داد که تفسیر دقیق از توحید عملی, اجتماعی و سیاسی اسلام را هیچ کس به خوبی علامه بزرگ و مجتهد سترگ، مرحوم میرزا محمد حسین نایینی، قدس سره، توأم با استدلال ها و استشهادهای متقن از قرآن و نهج البلاغه در کتاب ذی قیمت تنبیه الامه، بیان نکرده است.»

یک نشانه مهم برای درک منزلت و جایگاه این مکتوب آن است که به شهادت محققان: «بیشتر کتاب ها و رساله هایی که علما پیرامون مشروطیت نوشته، همزمان با کتاب نایینی پراکنده ساختند به بوته فراموشی سپرده شد، ولی کتاب نایینی به خاطر اهمیتی که از جهات گوناگون داشت همچنان زنده ماند.»

جای افسوس است که با گذشت بیش از یک قرن از انتشار این کتاب بدیع و تاثیرگذار هنوز هم رهبر انقلاب لازم می بینند آن را «کتاب ارزشمند و مهجور» بنامند، و واقعیت نیز همین است. آنچه پس از نهضت مشروطه اتفاق افتاد و گزارش های ضد و نقیضی که از سرنوشت «تنبیه ُالاُمَّه و تَنْزیه ُالمِلَّه» نقل شده است، هرگز از ارزش این سند بنیادین فقه سیاسی نکاسته و نمی کاهد و نباید کتابی که بزرگ ترین مراجع تقلید وقت آن را سزاوار تعلیم و تعلّم می دیدند همچنان مهجور باقی بماند.

به خواست خدا خواهیم کوشید در سلسله مقالات هفتگی از خوان دانش و سیاست ورزی فقیهانه نایینی بهره مند شویم و تا اندازه ای غبار مهجوریت از کتاب او بزداییم.